کتاب كمال ‏الدين و تمام النعمة

[صبور]

نظر اجمالى به مطالب كتاب

مرحوم شيخ در مقدمه مفصل اين كتاب به بحثهاى مهم و جالبى پرداخته است: 1- وى در اين مقدمه با استشهاد به آيه شريفه:
(اذ قال ربك للملائكة انى جاعل فى‏الارض خليفة‏)(10)
مطالب زيادى در مورد خلافت و امامت‏ بيان نموده است و آن را حجت ‏بر غيبت امام عصر عليه السلام مى‏ شمارد.
پس از آن به رد مذاهبى كه غيبت امام مهدى عليه السلام را نپذيرفته ‏اند، مى‏ پردازد.
ابتدا بيان سيد حميرى در رد بر (كيسانية‏) كه قائل به امامت و غيبت محمد بن حنفية ، فرزند امام على عليه السلام را آورده است ، چه آنكه خود سيد حميرى زمانى از اين فرقه بوده است.
پس از آن (ناووسيه) را - كه قائل به غيبت امام صادق عليه السلام - و (واقفيه) را - كه قائل به غيبت امام كاظم عليه السلام يا امام عسكرى عليه السلام هستند - با روايات وفات اين امامان ، رد مى‏ كند.
وى رساله جوابيه (ابن قبه رازى) متكلم و شيخ طائفه اماميه در عصر خويش را در جواب شبهه بعضى (معتزله‏)، بطور كامل در مقدمه گنجانيده است.
در مقام رد بر (زيديه) نيز رساله ديگرى از (ابن قبه) را آورده و خود نيز به پاسخ بعضى از شبهات ايشان به صورت مستقل پرداخته است.
وى پس از اين مقدمه طولانى در ضمن 58 باب مطالب كتاب را سامان داده است. مباحث اين كتاب را - چنانكه خود شيخ هم در پايان مقدمه اشاره دارد - مى ‏توان به پنج مطلب كلى دسته ‏بندى كرد ، كه عبارتند از:

1- اخبار انبياء و اوليايى كه غيبت داشته ‏اند. وى در ضمن‏7 باب، به غيبت پيامبرانى چون ادريس و نوح و صالح و ابراهيم و يوسف و موسى عليهما السلام و اوصياء آنها پرداخته است. همو در13 باب ديگر ، قضاياى بشارت حضرت موسى و عيسى عليهما السلام و پيروان ايشان به ظهور پيامبر اسلام را بيان مى‏ دارد. اين روايات شاهد بر غيبت زمانى آن حضرت هستند. چه آنكه نام و ياد آن حضرت قرنها پيش از ايشان در دل مؤمنان بوده است. اما وجود شريف آن حضرت، پس از زمانى طولانى ظهور يافت.
2- لزوم ‏امامت واثبات امامت دوازده معصوم عليهم السلام وى در اين قسمت نياز به امام معصوم در هر عصر و اتصال وصايت از زمان حضرت آدم تا خاتم را در دو باب مستقل با روايات اثبات نموده است. و سپس در19 باب مختلف به تصريح خداوند و پيامبر و يكايك معصومين عليهم السلام بر امامت‏ حضرت مهدى و غيبت آن حضرت پرداخته است. مرحوم شيخ در هر يك از اين ابواب تمامى روايات - اعم از صحيح و سقيم - را ذكر كرده است. لكن تنها به روايات صحيح استدلال مى‏ نمايد.
3- ولادت حضرت مهدى عليه السلام و اخبار مربوط به آن حضرت . شيخ در 5 باب اخبار ميلاد آن حضرت و والدين ايشان و اخبار كسانى را - كه به حضور ايشان تشرف يافته ‏اند - جمع‏ آورى كرده است.
4- نامه‏ هايى كه از ناحيه آن حضرت صادر شده است. اين نامه‏ ها كه اصطلاحا (توقيع) ناميده مى‏ شود، در زمان غيبت كوتاه مدت آن امام (260 -329) ه ق به توسط وكلاء خاص ايشان به اشخاص مختلفى رسيده است. مرحوم شيخ 52 توقيع را از آن حضرت نقل مى‏كند.
5 - عمر طولانى حضرت حجت عليه السلام از جمله مواردى است كه توسط منكرين غيبت، به آن استشهاد مى‏شود. استبعاد و خارق‏ العاده بودن عمر آن حضرت ، همواره يكى از موضوعات اشكال برانگيز بوده و هست. مرحوم شيخ در طى‏9 باب ، احاديث مختلفى كه عمر طولانى بعضى از انبياء و اولياء گذشته را اثبات مى‏كند جمع‏ آورده كرده است. وى به اين وسيله در مقام رفع شبهه برآمده است. نكته قابل توجه آنكه با توجه به تاريخى كه براى تاليف كتاب ذكر شد، و ملاحظه آنكه غيبت كبرى ازسال 260 ق آغاز شده است. تنها107 سال از غيبت آن حضرت مى‏ گذشته است كه مرحوم شيخ به دفع شبهه پرداخته است.
وى در اين باب داستانهايى را نيز از عمر طولانى بعضى از انسانها آورده است. خود ايشان وجه ذكر اين داستانها را چنين مى‏گويد: (اينگونه اخبار تاريخى مستند ما در مساله غيبت و وقوع آن نيست . چه آنكه به روايات صحيح ، از پيامبر صلى الله عليه وآله وسلم و ائمه اطهار عليهم السلام اين مساله به اثبات رسيده است. اسلام و شريعت و احكام آن، همه با روايات ايشان قابل اثبات است).(11)
سپس خود به بيان مقصود از نقل اين قضايا مى‏ پردازد و مى‏ گويد:
(همه مردم به اينگونه اخبار تمايل دارند. با اطلاع به اين داستانها ، تمايل بر اطلاع به سايرمطالب كتاب پيدا مى‏ كنند. و با خواندن كتاب ، مؤمن از آن بصيرت بيشتر مى ‏يابد و برمنكر ، حجت‏ خداوند اثبات مى‏شود . متحيران و شكاكان به بحث و بررسى در غيبت‏ خوانده مى‏ شوند و چه بسا كه هدايت‏ يابند).(12)
در پايان كتاب ايشان، بابى را منعقد نموده و موضوع آن را (نوادر كتاب) ناميده است. بايد دانست‏ بطور معمول بابهايى را محدثان نوادر مى‏نامند كه بخش الحاقى به كتاب ، پس از تاليف كتاب ، شمرده مى ‏شوند.
اما مقصود شيخ از نگارش اين باب رد قول به (فترت) يعنى انقطاع موقت امامت است.
مرحوم شيخ ، پس ازنقل هر حديث ، بيانى در نحوه استدلال به آن در نفى فترت دارد.
اين كتاب دو مرتبه به صورت چاپ سنگى منتشر شده ، يكبار هم در نجف اشرف چاپ حروفى شد و بار ديگر در ايران با ترجمه چاپ شد. اما متاسفانه غلطهاى بسيارى در اين نسخه‏ ها يافت مى ‏شود.
چندى پيش جناب آقاى (على اكبر غفارى) به تصحيح اين كتاب پرداختند و به همت ايشان مجددا طبع گرديده است ، مؤسسات مختلفى متن تصحيح شده توسط ايشان را چاپ و منتشر نموده‏ اند.
بجا است كه بحث دقيق و علمى در رابطه با اسناد اين كتاب صورت گيرد . ان شاءالله
________________________________________
(1) كمال‏الدين و تمام النعمة; ص 658
(2) همان ماخذ; ص‏676
(3) الذربعة الى تصانيف الشيعه; ج 2، ص 185
(4) كشف‏الاستار عن وجوه الكتب و الاسفار; ج‏3، ص‏339
(5) الذريعة‏الى‏تصانيف الشيعه; ج 18، ص‏137
(6) كمال‏الدين و تمام النعمة ; 502 ح 31 و كتاب الغيبة ، شيخ طوسى: 188 ، 195 و رجال نجاشى: 261
(7) همان; 2،3
(8) عيون اخبارالرضا; ج 2، ص 248
(9) الامالى;103 ،106 ،487
(10) سوره بقره ; آيه 30
(11) كمال الدين و تمام النعمة; 638
(12) همان ;639

--------------------------------------------------------------------------------

محمد كاظم رحمان ستايش
برگرفته از پایگاه اطلاع رسانی سبطین