آشنایی با سوره های قرآن مجید

[گل مريم]

آشنایی با سوره های قرآن مجید
تفسیر مجمع البیان

فهرست سوره ها:

ردیف	نام سوره		ردیف	نام سوره	ردیف	نام سوره	ردیف	نام سوره	ردیف	نام سوره	ردیف	نام سوره	ردیف	نام سوره
1	الفاتحة		10	یونس	19	مریم	28	قصص	37	صافات	46	احقاف	55	رحمن
2	البقرة		11	هود	20	طه	29	عنکبوت	38	ص	47	محمد(ص)	56	واقعه
3	آل عمران		12	یوسف	21	انبیاء	30	روم	39	زمر	48	فتح	57	الحدید
4	نساء		13	رعد	22	حج	31	لقمان	40	غافر	49	حجرات	58	مجادله
5	مائدة		14	ابراهیم	23	مؤمنون	32	سحده	41	فصلت	50	ق	59	حشر
6	انعام		15	حجر	24	نور	33	احزاب	42	شوری	51	ذاریات	60	ممتحنه
7	اعراف		16	نحل	25	فرقان	34	سبأ	43	زخرف	52	طور
8	انفال		17	اسراء	26	شعراء	35	فاطر	44	دخان	53	نجم
9	توبه		18	کهف	27	نمل	36	یس	45	حاثیه	54	قمر

[گل مريم]

دورنمايى از مفاهيم آن‏

خداى فرزانه در اين سوره مباركه پيش از هر چيز انسان‏هاى انديشمند و خردورز را به شكوه و عظمت قرآن شريف، شگفتيها و زيبايى ‏هاى قالب و محتواى غنى و پربار آن و معارف و مفاهيم زندگى ‏ساز آن كه به سبك جالب و مطلوبى ارائه شده است، توجه مى ‏دهد و به همين تناسب هم نام «فصلت» بر اين سوره نهاده شده است.

آن گاه به زنجيره ‏اى از آيات و نشانه ‏هاى قدرت آفريدگار هستى در آسمان‏ها و زمين، ستارگان و سياره ‏ها، كرات و كهكشانها، پيدايش كره زمين و سر بر آوردن كوهها از دل آن، رويش گلها و گياهان و سر بر آوردن جنگلها، پيدايش موجودات زنده و انواع و اقسام حيوانات خشكى و دريا و... مى ‏پردازد.

سپس سرگذشت عبرت ‏انگيز برخى جامعه‏ هاى سركش و پر غرور و فرجام زشت و خفت‏ بار آنان را به كيفر ظلم و پايمال ساختن حقوق و حدود به تابلو مى ‏برد، و از پى آن به پرتوى از داستان موسى و دعوت توحيدى او، شرارتها و شگردهاى فرعون، سرگذشت درس‏ آموز توحيدگراى آل فرعون و انبوهى از مفاهيم و درس‏هاى انسان‏ساز او به جامعه و مردمش - كه براى عصرها و نسلها چراغ زندگى است، اشاره مى‏ كند.

در شمارى از آيات مفاهيم بلند چون يكتاپرستى و ديكتاتورى، صفات الهام‏بخش خدا، روز رستاخيز و برخى ويژگى ‏هاى آن روز، موضوع بازخواست و حسابرسى آن روز، دادگاه قيامت و گواهان آن، پاره ‏اى از دليل‏هاى روشن معاد، موضوع وحى و رسالت، تجلى پراقتدار اراده خدا در روند جامعه و تاريخ، نابودى ظالمان در دنيا و كيفر سخت آنان در آخرت نگرشى بر آيات كتاب آفرينش و كتاب نفس به حق جويان و حق‏ طلبان و خداجويان و سعادت‏خواهان عصرها و نسلها ارائه مى ‏گردد و در شمارى ديگر انواع گلها و گل بوته‏ هاى عطرآگين و جانبخش اندرزها و پندها و هدايتها و راهنمايى ‏ها و مهر و الطاف خدا در قالب آنها به انسان خداجو هديه مى ‏گردد.

گفتنى است كه اين سوره مباركه در آغازين سالهاى بعثت محمد(ص)، در كنار كهن‏ترين معبد توحيد بر جان گرامى او زمزمه شده است.

[گل مريم]

آشنايى با سوره‏ قمر

اين سوره مباركه، پنجاه و چهارمين سوره قرآن شريف است، كه به جاست كه براى آشنايى كلى از ويژه‏گى ‏هاى آن به شناسنامه ‏اش بنگريم:


1 - نام اين سوره‏

نام بلند و ارجمند اين سوره، «قمر» آمده، و واژه «قمر» به مفهوم «ماه» است. اين نام از نخستين آيه اين سوره دريافت مى ‏گردد كه مى‏ فرمايد:

اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ
رستاخيز نزديك گرديد و ماه شكافت...


2 - فرودگاه اين سوره‏

اين سوره از سوره‏ هاى مكى است و آيات آن از آغاز تا فرجام در كنار كهن‏ترين معبد توحيد و تقوا بر قلب پاك پيامبر نور فرود آمده است.

اين ديدگاه را افزون بر روايات رسيده در اين مورد، مفاهيم انسان‏ ساز آيات آن نيز به روشنى گواهى مى‏ كند؛ چرا كه اگر به آن‏ها خوب بنگريم بيشتر بحث‏هاى عقيدتى و زيربنايى، نظير: بحث يكتاشناسى و يكتاگرايى و يكتاپرستى،
اوصاف بلند و باعظمت خدا،
رستاخيز و بحث‏هاى مربوط به آن،
رسالت‏ها و بعثت‏ها و واكنش جامعه‏ ها در برابر آنها و كيفر پاره‏ا ى از آن‏ها را به تابلو مى ‏برد.

[گل مريم]

3 - شمار آيات و واژه ‏هاى آن‏

اين سوره مباركه به باور همه مفسران داراى پنجاه و پنج آيه است. و نيز از 343 واژه، و 1422 حرف پديد آمده است.


4 - پاداش تلاوت آن‏

در مورد پاداش تلاوت اين سوره مباركه روايات متعددى رسيده است؛ از آن جمله:

1 - از پيامبر آورده ‏اند كه فرمود:

و مَن قراءَ سورة اقتربت الساعة فى كلّ غب بعث يوم القيامة و وجهه على صورة القمر ليلة البدر، و من قرأها كل ليلة كان افضل، و جاء يوم القيامة و وجهه مسفر على وجوه الخلائق.
كسى كه سوره «قمر» را يك روز در ميان تلاوت كند، روز رستاخيز در حالى برانگيخته مى‏ شود كه چهره ‏اش بسان ماه شب چهارده مى ‏درخشد. و هر كس آن را هر شب بخواند پاداشش از اين هم برتر و پرشكوه‏تر خواهد بود، و در روز رستاخيز در حالى خواهد آمد كه نور و روشنايى چهره ‏اش بر ديگر چهره‏ ها و صورت‏هاى خوبان مردم برترى دارد.


2 - و نيز از حضرت صادق آورده ‏اند كه فرمود:

و من قراء سورة «اقتربت الساعة»، اخرجه‏الله من قبره على ناقةٍ من نوق الجنة.
هر كس سوره «قمر» را تلاوت كند، خدا او را در روز رستاخيز از آرامگاهش بر مركبى از مركب‏هاى بهشت برمى ‏انگيزد.

[گل مريم]

5 - دورنمايى از مفاهيم و معارف آن‏

همان گونه كه اشاره رفت، اين سوره در مكه بر قلب مصفاى پيامبر مهر و عدالت فرود آمده است و درست به همين دليل و با توجه به شرايط خاص آغازين مرحله دعوت پيامبر، آيات آن بر روى روشنگرى فكرى و فرهنگى و عقيدتى، براى ايجاد دگرگونى مطلوب و مترقى و اوج‏بخش در انديشه ‏ها و افكار تكيه دارد؛ بر آن است تا پرستش ‏هاى خفت‏ آور روزگار جاهليت و اوهام و خرافات در عرصه‏ هاى گوناگون را از مغز و ذهن و و جدان انسان‏ها بردارد و به آنان نور دانش و بينش و ايمان و عقيده درست و پويش و شعور ارزانى دارد تا بتوانند به شاهراه توحيد و تقوا و آگاهى و ايمان و عدالت و آزادى گام سپارند؛

آرى، محتواى سوره در جهت تحول فرهنگى و فكرى و عقيدتى و انسانى است و درست به همين دليل بيشتر در اين محورها پيام دارد:

1 - از نام و ياد انسان‏ ساز و اوج ‏بخش آفريدگار هستى و برخى صفات ويژه او.
2 - از رستاخيز و نزديك شدن و نزديك بودن پيدايش آن،
3 - از شرك‏ گرايى و حق‏ ناپذيرى پاره ‏اى از انسان‏ها،
4 - از هواپرستى و بهانه‏ جويى آنان براى انكار حق،
5 - از سرنوشت تكاندهنده قوم ستمكار و حق ‏ستيز و اصلاح ناپذيرنوح و كيفر بيدادگرى آنان،
6 - از داستان عبرت ‏انگيز جامعه «عاد» و ره‏آورد ستم و حق‏كشى آن،
7 - از سرگذشت جامعه «ثمود» و دلسوزى و روشنگرى و خيرخواهى «صالح» براى اصلاح آنان و آوردن آيه ‏ها و نشانه ‏ها براى هدايت و ارشاد آنان... و آن گاه حق ‏ستيزى آن جامعه و فرود عذاب دردناك و عبرت انگيز بر آن،
8 - از تبهكارى جامعه لوط و اين حقيقت كه: اقوام روزگار به اخلاق زنده‏اند، قومى كه گشت فاقد اخلاق رفتنى است،
9 - از بيدادگرى فرعونيان و كيفركردارشان،
10 - و سرانجام هشدار به جامعه عصر رسالت و ترسيم برخى كيفرهاى سراى آخرت براى گناهكاران در آياتى كوتاه، امّا سخت كوبنده و تكان دهنده.

[گل مريم]

آشنايى با سوره‏ «رحمن»

سوره ارجمند «رحمن» پنجاه و پنجمين سوره قرآن شريف است.

جالب است كه به نكاتى از شناسنامه آن بنگريم:


1 - نام بلندآوازه اين سوره‏

نام ارجمند اين سوره، همان گونه كه گذشت، «رحمن» است، و «رحمن» نام مقدس و شكوه بار خداست كه در اين آيات به عنوان آموزگار قرآن، پديدآورنده انسان و ارزانى دارنده و آموزش ‏دهنده نعمت بيان وصف گرديده است.

اين واژه مقدس از آغازين آيه اين سوره برگرفته شده است كه مى‏ فرمايد:

الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَيانَ‏

خداوند بخشاينده، قرآن را آموخت، انسان را آفريد و به او سخن گفتن آموخت.

[گل مريم]

2 - فرودگاه آن‏

درباره فرود آيات پربركت اين سوره دو نظر رسيده است:

1 - به باور گروهى از جمله «ابن عباس» همه آيه‏ هاى اين سوره در مكّه و در كنار كهن‏ترين معبد توحيد و تقوا فرود آمده و تنها يك آيه آن - كه آيه 29 مى‏باشد - در مدينه فرود آمده است.
2 - امّا از ديگر سو گروهى از جمله «حسن» بر آنند كه همه آيه ‏هاى اين سوره در مدينه بر قلب پاك پيامبر فرود آمده است. گفتنى است كه از اين دو ديدگاه، ديدگاه نخست مشهور و معروف مى‏باشد.



3 - شمار آيه‏ ها و واژه‏ ها و حروف آن‏

در مورد شمار آيات اين سوره نيز ديدگاه‏ها متفاوت است:

1 - به باور بيشتر مفسران و محدثان شمار آيات اين سوره هفتاد و هشت آيه است.

2 - امّا به باور برخى اين سوره داراى هفتاد و هفت آيه مى‏ باشد.

3 - و برخى نيز شمار آيات اين سوره را هفتاد و شش آيه عنوان ساخته‏ اند.

گفتنى است كه اين سوره از 351 واژه و 1436 حرف پديد آمده است.

[گل مريم]

4 - پاداش تلاوت اين سوره‏

درباره برترى و فضيلت اين سوره و پاداش تلاوت آن روايات متعددى رسيده است؛ براى نمونه:

1 - از پيامبر گرامى آورده ‏اند كه فرمود:

من قرأ سورة الرحمن رحم الله ضعفه و ادى شكر ما انعم الله عليه.
هر كس سوره مباركه «رحمن» را تلاوت كند، خدا به ناتوانى او در سپاس نعمت‏ها رحمت مى ‏آورد و حق سپاس نعمت‏هايى را كه به او ارزانى داشته است، خودش ادا مى‏ كند.

2 - و نيز از هفتمين امام نور حضرت كاظم () آورده‏ اند كه:

لكلِّ شى‏ءٍ عروس، و عروس القرآن سورة الرحمن جلّ ذكره.
براى هر چيزى عروسى است و عروس قرآن، سوره مباركه رحمن است.

3 - از امام صادق () آورده ‏اند كه:

لاتدعوا قراءة القرآن و القيام بها، فانها لاتقر فى قلوب المنافقين و تأتى ربّها يوم القيامة فى صورة آدمىّ فى احسن صورة و اطيب ريح حتى تقف من الله موفقاً لا يكو ن احد اقرب الى الله منها...
تلاوت سوره مباركه رحمن و قيام به آموزش درس‏هاى آن را هرگز رها نكنيد، چرا كه اين سوره هرگز در دل‏هاى نفاق ‏گرايان و اصلاح ‏ناپذيران استقرار نمى ‏يابد، و خدا آن را در روز رستاخيز در چهره انسانى - كه داراى زيباترين سيما و دل ‏انگيزترين و خوشبوترين رايحه است - قرار مى‏ دهد. آن گاه در نزديك‏ترين جايى كه از همگان به خدا بيشتر تقرب دارد مى ‏ايستد.

خدا از او مى ‏پرسد: چه كسى در دنيا به مفاهيم و معارف و درس‏هاى تو ارج نهاد و تو را تلاوت كرد و به مقررات تو عمل نمود؟

او در پاسخ پروردگارش نام‏هايى را برمى ‏شمارد و با آمدن نام هر كس، چهره او نيز در برابر ديدگان مردم سپيد و درخشان مى‏ گردد.

در اين هنگام خداى فرزانه به آنان خطاب مى‏ كند كه: اينك شما مى‏ توانيد در مورد هر آن كس كه بخواهيد شفاعت كنيد و آنان بسيارى را شفاعت مى‏ كنند و شفاعت آنان به لطف خدا مورد قبول قرار مى‏گيرد و به آنان پيام مى‏رسد كه همگى شما وارد بهشت پرطراوت و زيبا شويد و در هر كجاى آن خواستيد زندگى كنيد.

4 - و نيز آورده ‏اند كه فرمود:

يجب اَن يقرأ الرّجل سورة الرحمن يوم الجمعة...
لازم است كه هر انسان خردمند و توحيدگرايى در هر جمعه‏اى سوره رحمن را تلاوت كند و هر گاه به آيه «فباى آلاء ربّكما...» رسيد، در پاسخ بگويد: «لا بشيى‏ءٍ من آلائك رب اكذب» پروردگار، هيچ يك از نعمت‏هاى تو را دروغ نمى ‏شمارم...

[گل مريم]

5 - دورنمايى از مفاهيم آن

اين سوره ارجمند با نام بلند و با عظمت خداى بخشاينده و نعمت‏ دهنده آغاز مى‏ گردد و پس از برشمردن پاره‏ اى از اوصاف بلند و شكوه بار او به ترسيم پرتوى از ارزنده‏ ترين نعمت‏هاى خدا بر بندگان مى ‏پردازد و از نعمت‏هاى ظاهرى و باطنى و مادى و معنوى بسيارى سخن مى‏ گويد؛
به همين دليل برخى از مفسران اين سوره را سوره مهر و رحمت، پاره ‏اى سوره نعمت و موهبت، و برخى روايات نيز آن را عروس قرآن عنوان داده ‏اند.

در اين سوره افزون بر ترسيم ستونى از نعمت‏هاى مادى و معنوى خدا به انسان در اين جهان و جهان ديگر، از عذاب و كيفر عادلانه نيز براى تبهكاران و دوزخيان سخن دارد و در جاى جاى اين سوره، پس از برشمردن نعمت‏هايى چند، روى سخن را در آيه‏ اى به انسان‏هاى خردمند و خردورز و حق‏ شناسى و اصلاح طلب و اصلاح پذير مى ‏كند كه:

«فباى آلاء ربكما تكذبان»
اينك كدام يك از نعمت‏هاى پروردگار خويش را دروغ مى‏ شماريد؟!

[گل مريم]

با اين بيان اگر بخواهيم مفاهيم و معارف متنوع اين سوره را دسته ‏بندى كنيم، از جمله با اين عناوين روب‏رو مى‏ شويم:

1- رمز رحمت گسترده خدا،
2 - خوان پربركت و رنگين نعمت‏ها،
3 - سرچشمه همه موهبت‏ها يا قرآن شريف،
4 - آفرينش انسان،
5 - نعمت بيان و آموزش آن،
6 - نعمت خورشيد، ماه، ستارگان، درختان،
7 - نعمت ميزان و قانون و عدالت... و يا پديده نظم و حساب در زندگى انسان،
8 - نعمت زمين و مواهب آن،
9 - ميوه‏ هاى رنگارنگ،
10 - نخل‏هاى پرشكوه،
11 - دانه ‏هاى گوناگون غذايى و دارويى،
12 - گل‏ها و گياهان خوشبو و روح‏بخش،
13 - شناخت نعمت يا راه‏هاى شناخت نعمت‏ آفرين،
14 - آفرينش پريان،
15 - آفرينش خاور و باختر،
16 - نعمت درياها و ذخائر گرانبهاى آنها،
17 - نعمت كشتى بر امواج آب‏ها،
18 - پديده پر اسرار مرگ،
19 - سرچشمه نعمت‏ها و زندگى‏ ها،
20 - گناهكاران...،
21 - قيافه‏هاى مجرمان،
22 - دوزخ و عذاب سراى آخرت براى ستمكاران،
23 - پرواپيشگان و دو باغ بهشت و ويژگى‏ هاى آنها،
24 - پاداش نيكوكارى...


و نيز مفاهيم و معارف ديگرى كه خواهد آمد.

[گل مريم]

آشنايى با سوره‏ واقعه

اين سوره مباركه، در شمار سوره‏ هاى قرآن، پنجاه و ششمين سوره و چهل و چهارمين سوره ‏اى است كه بر قلب پاك پيامبر فرود آمده است
و به جاست كه پيش از آغاز ترجمه و تفسير آيات انسان‏ پرور آن به شناسنامه ‏اش نظرى بيفكنيم:

1 - نام اين سوره‏

اين سوره گران قدر با اين آيه آغاز مى‏ گردد:
اذا وقعت الواقعه...
هنگامى كه آن رويداد بزرگ رخ دهد؛ رويداد تكاندهنده ‏اى كه در روى دادن آن هيچ دروغى نيست و كسى نمى‏تواند آن را انكار كند...
واژه «واقعه» بيانگر روز رستاخيز و فرارسيدن آن روز سهمگين است و نام اين سوره نيز از همين واژه و از نخستين آيه آن برگرفته شده است.
در پاره اى از روايات نيز از اين سوره به سوره «غنى» و يا سوره بى‏ نيازى و ارزانى دارنده بى نيازى تعبير شده است.