آشنایی با سوره های قرآن مجید

[گل مريم]

آشنایی با سوره های قرآن مجید
تفسیر مجمع البیان

فهرست سوره ها:

ردیف	نام سوره		ردیف	نام سوره	ردیف	نام سوره	ردیف	نام سوره	ردیف	نام سوره	ردیف	نام سوره	ردیف	نام سوره
1	الفاتحة		10	یونس	19	مریم	28	قصص	37	صافات	46	احقاف	55	رحمن
2	البقرة		11	هود	20	طه	29	عنکبوت	38	ص	47	محمد(ص)	56	واقعه
3	آل عمران		12	یوسف	21	انبیاء	30	روم	39	زمر	48	فتح	57	الحدید
4	نساء		13	رعد	22	حج	31	لقمان	40	غافر	49	حجرات	58	مجادله
5	مائدة		14	ابراهیم	23	مؤمنون	32	سحده	41	فصلت	50	ق	59	حشر
6	انعام		15	حجر	24	نور	33	احزاب	42	شوری	51	ذاریات	60	ممتحنه
7	اعراف		16	نحل	25	فرقان	34	سبأ	43	زخرف	52	طور
8	انفال		17	اسراء	26	شعراء	35	فاطر	44	دخان	53	نجم
9	توبه		18	کهف	27	نمل	36	یس	45	حاثیه	54	قمر

[گل مريم]

3- شمار آيات و واژه‏ ها و حروف آن‏

در باره شمار آيات اين سوره مباركه ديدگاه‏ها متفاوت است:

1- براساس قرائت قاريان پيشين كوفه اين سوره داراى 59 آيه است.

2- امّا اهل بصره همين واژه‏ ها و همين سوره‏ اى را كه در برابر ماست، داراى 57 آيه مى‏ دانند.

3- و گروهى ديگر داراى 56 آيه، بى ‏آنكه واژه‏ اى از همين واژه ‏هاى موجود را كم و يا زياد كنند.

دليل اين تفاوت آن است كه برخى از قاريان برخى از آيات را، دو آيه شمرده ‏اند.

گفتنى است كه اين سوره مباركه از 344 واژه و 1431 حرف ساخته شده است.

[گل مريم]

4- پاداش تلاوت شايسته و هدفدار آن‏

در باره پاداش پرشكوه تلاوت اين سوره روايات نويدبخش و برانگيزاننده ‏اى روايت شده است كه به پاره ‏اى از آنها مى ‏نگريم:

1- از پيامبر گرامى آورده‏ اند كه فرمود:

«و من قراء الدّخان فى ليلة الجمعه غفر له»
هركس شب جمعه سوره مباركه «دخان» را تلاوت كند و آن گونه كه شايسته و بايسته است به آيات آن براى شناخت و عمل و آراستگى به ارزش‏هاى مورد نظر حق بنگرد، گناهان و لغزش‏هاى او آمرزيده مى‏ شود.

2- و نيز آورده ‏اند كه فرمود:

«من قراء سورة الدّخان فى ليلة اصبح يستغفر له سبعون الف ملك»
هركس شب هنگام سوره مباركه «دخان» را تلاوت كند و حق آن را بشناسد، در حالى آن شب را به سحر مى‏ رساند كه هفتاد هزار فرشته برايش آمرزش مى‏ طلبند.

3- و نيز آورده ‏اند كه فرمود:

«من قراءها ليلة الجمعة اصبح مغفوراً له»
هركس سوره «دخان» را شب جمعه تلاوت كند، در حالى به بامداد وارد مى ‏گردد كه آمرزش خدا او را فرا گرفته است.

4- و نيز آورده‏ اند كه فرمود:

من قراء سورة الدخان ليلة الجمعه و يوم الجمعه نبى الله له بيتاً فى الجنة
كسى كه سوره «دخان» را شب و روز جمعه تلاوت كند، خدا براى او سرايى پرشكوه در بهشت پرطراوت و زيبا بنياد مى‏ كند.

5- و «ابوحمزه ثمالى» از پنجمين امام نور آورده است كه:

«من قراء سورة الدّخان فى فرائضه و نوافله بعثه الله من الامنين يوم القيامه، واظلّه تحت عرشه و حاسبه حساباً يسيراً و اعطى كتابه بيمينه.»
هركس سوره دخان را در نمازهاى واجب و مستحبى خويش بخواند، خدا او را در روز رستاخيز در ميان امان ‏يافتگان از عذاب و كيفر برخواهد انگيخت؛ و زير سايه عرش خود او را جاى خواهد داد، و از او حسابى سهل و آسان خواهد كشيد، و نامه عمل وى را به دست راست او خواهد داد.

[گل مريم]

5- دورنمايى از مفاهيم و معارف اين سوره‏

گذشت كه اين سوره مباركه در مكّه و در كنار كهن ‏ترين معبد توحيد و تقوا بر قلب نورانى پيامبر مهر و آزادى فرود آمده است؛ و بر اين اساس حال و هوا و شرايط و جوّ آن نشانگر آغازين سال‏هاى بعثت پيامبر است و بيش از هر چيز در انديشه ايجاد دگرگونى فكرى و فرهنگى و عقيدتى و بنيادى در گستره مغز و جان و دستگاه انديشه و خرد انسان‏هاست، تا آنان را از اسارت بافته ‏ها و يافته ‏هاى خرافى و موهوم، رها كند و زنجير شرك و استبداد، و داغ و درفش خشونت و جاهليت و جزم‏ انديشى و خمودى زيانكاران و سوداگران و فريبكارانِ عوام باز نجات داده و به فراخناى انديشه و عقيده و اخلاق انسانى و اسلامى اوج بخشد.

در اين سوره و آيات پنجاه و نه گانه آن، از جمله اين مفاهيم و معارف انسان‏ پرور و جان ‏بخش به تابلو مى‏ رود:

وصفِ شكوه و عظمت قرآن،
چگونگى فرود آن در شب قدر،
زنجيره‏ اى از نشانه ‏هاى يكتايى و قدرت و حكمت خدا در آفرينش،
موضوع توحيدگرايى و يكتاپرستى و اخلاص به بارگاه او،
شيوه‏ هاى ناجوانمردانه شرك‏ گرايان و اصلاح ‏ستيزان در برابر دعوت‏هاى توحيدى و اصلاحى پيامبران،
پرتوى از سرگذشت موسى و فرازهايى از پيروى‏ هاى درخشان و شكست‏ هاى عبرت ‏انگيز بنى ‏اسرائيل و فرعون و فرعونيان،
درس‏هاى عبرت‏ انگيز و عبرت‏ آموز براى استبدادگران و خودكامگان،
موضوع رستاخيز و پاداش پرشكوه شايسته‏ كرداران و عذاب مرگبار ستمكاران و زشت‏ كرداران،
هدفمندى و هدفدارى آفرينش،
و ده‏ها نكته ظريف و پند و اندرز جالب و درس‏ آموزى كه در تفسیر خواهد آمد.

[گل مريم]

آشنايى با سوره جاثيه‏

اين سوره مباركه در شمار چهل و پنجمين سوره از سوره ‏هاى قرآن شريف است، كه به نكاتى در راه آشنايى با اين سوره مباركه مى‏ نگريم:

1- نام اين سوره‏

اين سوره مباركه دو نام دارد، كه هر دو نام آن از آيات همين سوره برگرفته شده است:

1- نام نخست آن «جاثيه» به مفهوم «به زانو افتاده» است. اين نام از آيه 28 دريافت شده است، كه مى ‏فرمايد:
وترى كل امة جاثية...
و هر امتى را به زانو درآمده مى‏ نگرى...

2- و نام ديگرش «شريعت» است كه از آيه 18 آن برگرفته شده است كه مى‏ فرمايد:
ثم جعلناك على شريعة من الامه...
آن گاه تو را در راه و آيينى كه برخاسته از فرمان خداست قرار داديم...

[گل مريم]

2- فرودگاه آن‏

از ديدگاه مفسّران و محدثان اين سوره مباركه در كنار خانه خدا و كهن ‏ترين معبد توحيد و تقوا بر قلب پاك پيامبر مهر و عدالت فرود آمده است.

افزون بر گواهى اينان، حال و هوا و محتواى آيات نيز نشانگر مكّى بودن آيات اين سوره است؛ چرا كه بيشتر معارف و مفاهيم و روشنگرى‏هاى آن را بحث‏ها عقيدتى و اساسى، همانند توحيد و نبوّت، هدف‏هاى بلند و آرمان‏هاى والاى وحى و رسالت، معاد و جهان پس از مرگ، ايمان و عمل شايسته، پروا و خودسازى در ابعاد گوناگون، هدفمندى و هدفدارى آفرينش جهان و انسان، ترسيم پرتوى از دلايل روشنگر يكتايى و عظمت و قدرت بى‏ كران و علم وصف ‏ناپذير خدا، شگفتى ‏هاى آسمانها و زمين، نظام بهت‏ آور و تكفرانگيز در گردانندگى پديده ‏هاى رنگارنگ در كران تا كران هستى، هشدار از وسوسه ‏ها و خرافه ‏ها و پرستش‏ هاى ذلت‏ بار و منحط، نكوهش دنباله‏ روى ‏ها و تعصب‏ها و تنگ ‏نظريها و خودمحورى‏ ها...

آرى، محتواى آيات اين سوره را اين بحث‏ها مى ‏سازد كه همه نشانگر مكّى بودن آيات آن است.

ناگفته نماند كه يكى از مفسّران پيشين بر آن است كه يك آيه از اين سوره در مدينه و بقيه آيات آن در مكّه فرود آمده است.


3- شمار آيات و واژه ‏هاى آن
‏
اين سوره مباركه از ديدگاه قاريان كوفه داراى سى و هفت آيه، و از ديدگاه ديگران داراى سى و شش آيه مى باشد.

دليل اين تفاوت ديدگاه نيز «حم» مى‏ باشد كه كوفيان آن را يك آيه مستقل به حساب آورده‏ اند كه اين ديدگاه معروف و مشهور است.

[گل مريم]

4- پاداش تلاوت شايسته اين سوره‏

در مورد پاداش تلاوت شايسته و بايسته اين سوره نويدهايى اميدبخش رسيده است:

1- از پيامبر گرامى آورده ‏اند كه در فضيلت و پاداش تلاوت آن فرمود:

«و مَنْ قراء حم الجاثيه ستر الله عورته و سكّن روعته عندالحساب»

هركس سوره مباركه «جاثيه» را آن گونه كه شايسته است تلاوت كند و به آن عمل نمايد، خداى فرزانه در روز حسابرسى عيوب و لغزش‏هاى او را مى‏ پوشاند و ترس و نگرانى او را در آن روز سرنوشت ‏ساز به آرامش تبديل خواهد ساخت.

2- و نيز از حضرت صادق آورده ‏اند كه فرمود:

من قراء سورة الجاثيه كان ثوابها ان لا يرى النار ابداً، و لا يسمع رفير جهنّم و لا شهيقهما و هو مع محمد(ص).

هركس سوره جاثيه را بخواند پاداش او آن است كه هرگز آتش شعله ‏ور دوزخ را نخواهد ديد، و صداى غرش و نعره و نيز ناله آتش را نخواهد شنيد و در سراى آخرت همنشين و همدم محمد(ص) خواهد بود.

[گل مريم]

5- دورنمايى از محتوا و مفاهيم آن‏

همان گونه كه اشاره رفت همه آيات اين سوره مباركه جز يك آيه ‏اش، در مكّه و در كنار خانه خدا براى هدايت، ارشاد، نجات و رهايى انسان از اسارت پرستش‏ هاى ذلت ‏بار و آفت تاريك‏ انديشى و دنباله ‏روى كوركورانه، و اوج او به پرفرازترين قلّه آزادى و آزادگى و ايمان و پروا بر جان نورانى پيامبر فرود آمد،

و آن بزرگ آموزگار توحيد و تقوا و بزرگ پرچمدار مبارزه با ستم و ارتجاع براى تأمين حقوق انسان، در پرتو مفاهيم و معارف و فرهنگ انسان ‏ساز اين آيات به روشنگرى انديشه ‏ها و دل‏ها پرداخت و راه رهايى و نجات انسان را از چنگال استبداد و تاريك ‏انديشى شرك و خرافات هموار ساخت.

اين سوره مباركه با ياد و نام پرشكوه خدا آغاز مى‏ گردد، و پس از حروف پر راز و رمز مقطّعه - كه بارها از آنها سخن رفته است - موضوع عظمت و شكوه قرآن را در چشم ‏انداز حق‏ طلبان قرار مى‏ دهد.

پس از توجه دادن به ژرفاى كتاب خدا و فرهنگ آن پرتوى از نشانه ‏هاى يكتايى و قدرت آفريدگار انسان و جهان را ترسيم مى‏ كند تا بدين وسيله شرك‏ گرايان را به توحيدگرايى و يكتاپرستى و ره‏ آورد انسان‏ ساز آن توجّه دهد.

آن گاه با نهايت انصاف و حقگويى و آزادگى پاره‏ اى از پندارها و ادعاهاى دهرى مسلكان و ماديگران را در مورد مبدأ و معاد طرح، و با روشنگرى بسيار به آنها پاسخ مى‏ دهد و از پى آن به فرازهايى از تاريخ پرماجراى فرزندان اسرائيل و برخى ديگر از جامعه‏ ها و تمدنها اشاره كرده و درس ‏هاى عبرت‏ آموز و عبرت ‏انگيزى را در برابر انسان‏ها طرح مى‏ كند.

سپس همان گونه كه سبك و شيوه تربيتى اين كتاب خداست به تشويق و ترغيب حق ‏جويان و شايسته ‏كرداران مى‏ پردازد و به گمراهان و گمراه گران و حق‏ ناپذيران هشدار مى‏ دهد و آنان را از فرجام سياه حق‏ ستيزيشان برحذر مى‏ دارد؛ و سرانجام از سويى دعوت و به گذشت بجا و برخورد انسانى و پرمهر با لغزشكاران و پاى‏ بندى به اصول و ارزش‏ها در برابر وسوسه گمراهان و ايستادگى و مقاومت براى حق و عدالت سفارش مى‏ كند، و پس از ترسيم صحنه‏ هايى از دادگاه رستاخيز و نتيجه آن، با اشاره به پنج وصف از اوصاف خدا سوره را به پايان مى ‏برد.

[گل مريم]

آشنايى با سوره احقاف‏

اين سوره مباركه، چهل و ششمين سوره قرآن شريف است، كه به جاست كه براى آشنايى با شناسنامه آن به اين نكات بنگريم:

1- فرودگاه اين سوره‏

به باور بيشتر مفسران پيشين همه آيات سى و پنج‏گانه اين سوره مباركه در مكّه و در كنار خانه خدا بر جان نورانى پيامبر گرامى فرود آمده است، امّا به باور برخى يك آيه آن، در مدينه و در وصف حق ‏پذيرى و انصاف «عبدالله بن سلام» فرود آمده است، كه مى ‏فرمايد:

قل أرايتم اِنْ كان من عندالله و كفرتم به و شهد شاهدٌ من بنى اسرائيل على مثله فامن و استكبرتم انّ‏ الله لا يهدى القوم الظّالمين.
هان اى پيامبر، بگو به من خبر دهيد كه اگر اين كتاب پرشكوه از جانب خداى فرزانه باشد و شما به آن كفر ورزيد و در همان حال گواهى از فرزندان اسرائيل به همانندى آن با كتاب موسى گواهى دهد و به آن ايمان آورد و شما تكبر و حق‏ ستيزى پيشه سازيد، آيا باز هم ستمكار نمى ‏باشيد؟

2- نام اين سوره‏

واژه «احقاف» جمع «حِقف»، به مفهوم شن‏هاى روانى است كه بر اثر وزش تندباد بيابان به صورت مستطيلى نامنظم روى هم انباشته مى‏ شود، و از آنجايى كه سرزمين «عاديان» اين گونه بود، با اين نام خوانده شد؛ و بدان دليل كه در اين سوره پرتوى از سرگذشت آنان آمده است، اين سوره را سوره «احقاف» خوانده ‏اند. در اين مورد آمده است كه:

واذكر اخا عادٍ اذا أَنْذَرَ قومه بالاحقاف...
و برادر «عاديان» را به ياد آور، آن گاه كه جامعه و مردم خود را در آن ريگستان از شرك و بيداد هشدار داد و به توحيد و يكتاپرستى فرا خواند...

[گل مريم]

3- شمار آيه‏ ها و واژه‏ هاى آن‏

در مورد شمار آيات اين سوره دو نظر آمده است:

1- به باور قاريان پيشين كوفه اين سوره داراى سى و پنج آيه است.

2- امّا ديگران آيات آن را سى و چهار آيه به حساب آورده ‏اند، كه دليل تفاوت اين ديدگاه، آن است كه گروه نخست حروف پر رمز و راز مقطّعه در آغاز سوره را، آيه ‏اى مستقّل شمرده ‏اند در حالى كه ديگران آن را جداگانه به حساب نياورده ‏اند.

گفتنى است كه اين سوره مباركه از 644 واژه و از 2600 حرف پديد آمده است.

[گل مريم]

4- پاداش تلاوت شايسته آن‏

در مورد پاداش تلاوت شايسته و آيات اين سوره و تدبّر در آنها، از پيشوايان نور رواياتى آمده است كه به دو نمونه از آنها مى‏ نگريم.

1- از پيامبر گرامى آورده ‏اند كه فرمود:

«من قراء سورةالاحقاف اعطى من الاجر بعدد كل رمل فى‏الدنيا عشر حسنات، و محى عنه عشر سيئات، و رفع له عشر درجات»

هركس سوره احقاف را آن گونه كه شايسته است تلاوت كند و با تدبر به فرهنگ آن زندگى كند، در برابر هر شن و ريگ اين جهان ده پاداش به او داده شده و ده لغزش از كارنامه او زدوده گرديده و ده درجه بر درجات و مراتب او افزون مى ‏گردد.

2- و از ششمين امام نور آورده ‏اند كه فرمود:

«من قراء كلّ ليلة او كلّ جمعه سورةالاحقاف لم يصبه الله بروعة فى‏الدّنيا و آمنه من فزعه يوم القيامه»
هركس سوره احقاف را هر شب، و هر شب جمعه بخواند خدا ترس و نگرانى اين جهان را از زندگى او برمى ‏دارد و از هراس روز رستاخيز نيز او را امنيت مى‏ بخشد.