ماه رمضان و تدبر در آیات نورانی قرآن( هر روز یک آیه)

[گل مريم]

أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُواْ بِعَشْرِ سُوَرٍ مِّثْلِهِ مُفْتَرَيَاتٍ وَادْعُواْ مَنِ اسْتَطَعْتُم مِّن دُونِ اللّهِ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ
سوره : هود آیه : 13

[آيا اينان تو را تكذيب مى‏ كنند؟] يا مى‏ گويند: اين [قرآن‏] را به دروغ ساخته است؛ [اى پيامبر] بگو: اگر راست مى‏ گوييد، [شما نيز ]ده سوره ساخته [و پرداخته ]شده، همانند آن بياوريد، و جز خدا هركس را مى ‏توانيد [به يارى خويش‏] فراخوانيد.


أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ‏
آنان نه تنها آن بهانه جويى‏ها را مى‏ كنند، بلكه مى‏ گويند: پيامبر، قرآن را از نزد خود ساخته و بر بافته و آورده است.

پاره ‏اى مى‏ گويند: در آيه شريفه، جمله ‏اى در تقدير است كه تفسير آيه اين گونه مى‏ شود: آيا آنان تو را در مورد آسمانى بودن قرآن تكذيب مى ‏كنند؟ و يا مى‏ گويند تو آن را از نزد خود ساخته و به خدا دروغ بسته ‏اى؟!

[گل مريم]

در ادامه آيه شريفه مى‏ فرمايد:

قُلْنا اَحْمِلْ فيها مِنْ كُلِّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ‏

اين فراز از آيه، دو گونه قرائت و تفسير شده است:

1 - قرائت نخست آن است كه واژه «كلِّ» را به كسر خوانده ‏اند كه معناى آيه شريفه اين است: و چون آب فوران كرد، به نوح گفتيم: هان اى نوح! از هر جنسى از حيوانات يك جفت به صورت نر و ماده با كشتى حركت ده.

2 - امّا قرائت دوّم آن است كه واژه «كلٍّ» را با تنوين بخوانيم كه مفهوم آيه اين گونه مى ‏شود: و چون آب از تنور جوشيدن گرفت، به نوح گفتيم: از هر جفت از حيوانات دو عدد به صورت نر و ماده بردار. و در اين صورت واژه «اثنين» تأكيد مى‏ گردد.

[گل مريم]

3 - سنّت ‏ها و بدعت ‏ها

و نيز در آياتى كه گذشت اين هشدار دريافت مى‏ گردد كه انسان اگر درست بينديشد و روشنگر راه ديگران باشد و مردم را به سوى والايى ها و ارزش ها و شايستگى ‏ها رهنمون گردد، در پاداش آنان سهيم است؛ درست همان گونه كه اگر فرد يا گروهى را با وسوسه و اغواگرى به ظلم و جور و تيرگى و تعصّب و گناه و زشتى و تاريك انديشى و بيداد سوق دهد، و يا نسل و عصرى را گمراه كند، در به دوش كشيدن بار گناه آنان سهيم است.

از اين رو بايد بهوش بود كه در زندگى بذر خردمندى، نوان ديشى، عدالت، آزادگى، انصاف، تقوا، جوانمردى، رعايت حقوق بشر، و ايمان و پروا افشاند، و نه بذر تعصّب و كوردلى و حق‏ كشى و عوام‏ فريبى و رياكارى و چاپلوسى و شخص‏ پرستى، و بدعت‏ هاى زشت و ظالمانه نهاد.

پيامبر گرامى صلى الله عليه وآله و سلم مى‏ فرمود: الدّال على الخير كفاعله.
هر آن كسى كه به سوى ارزش ها رهنمون گردد، پاداشش بسان انجام ‏دهنده كارهاى شايسته است.

و حضرت باقر عليه السلام مى‏ فرمود:
من استن بسنة عدل فاتبع كان له اجر من عمل بها، من غير ان ينتقص من اجورهم شيئاً، و من استن سنة جورِ فاتبع كان له مثل وزر من عمل به...
آن كسى كه سنت عادلانه و شايسته ‏اى گذارد و از آن پيروى شود، بسان پاداش كسانى را خواهد داشت كه به آن عمل مى ‏كنند بدون آن كه از پاداش آنان كاسته شود؛ و كسى كه بدعت و سنّت ظالمانه ‏اى را بنياد گذارد و از آن پيروى شود، تا آن گاه كه به آن عمل مى شود، گناهى بسان همه كسانى خواهد داشت كه بدان عمل مى‏ نمايند بى آنكه ذرّه اى از بار گناه آن گناهكاران كاسته شود.

و نيز از پيشواى گرانقدر توحيد آورده ‏اند كه فرمود:
من سنّ فى الاسلام سنة حسنة فله اجرها و اجر من عمل بها... و من سنّ فى الاسلام سنة سيئة عليه وزرها و زر من عمل بها...
كسى كه در اسلام و جامعه اسلامى، سنّت و سيره عادلانه و نيكى پديد آورد، پاداش آن كار خوب، از آن خودش مى ‏باشد و از پاداش كسانى كه به آن كار شايسته عمل مى‏ كنند نيز - بى آنكه خودِ انجام ‏دهندگان از پاداششان كاسته شود - بهره ‏ور مى‏ گردد، و نيز كسى كه بدعت و شيوه زشت و ظالمانه ‏اى را در اسلام و جامعه اسلامى بنياد نهد، هم وزر و وبال آن را خواهد داشت و هم وزر و وبال عمل‏ كنندگان به آن را، بى آنكه از كيفر آنان كاسته شود.

تفسیر مجمع البیان

[فاطمه]

قَالَ رَبِ‏ّ اشْرَحْ لِى صَدْرِى
وَيَسِّرْ لِى أَمْرِى
وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِّن لِّسَانِى
يَفْقَهُواْ قَوْلِى


(موسى) گفت: پروردگارا! (اكنون كه مرا به این كار بزرگ مأمور فرمودى) سینه‏ام را برایم گشاده گردان (و بر صبر و حوصله‏ام بیفزا).
و كارم را برایم آسان فرما.
و گره از زبانم باز نما.
تا (آنها) سخنان مرا (خوب) بفهمند.

سوره 20. طه آيه 25-28


نکته ها:

همین كه حضرت موسى علیه السلام به رسالت الهى مأمور گردید، چهار خواسته را از خداوند طلب نمود:
1- سعه ‏ى صدر. «ربّ اشرح لى صدرى»
2- شرایط آماده. «و یَسّرلى أمرى»
3- بیان روان. «واحلُل عُقدةً من لسانى»
4- داشتن وزیر. «واجعل لى وزیراً»

چون حضرت موسى علیه السلام به مسائل متعدّد عبادى، سیاسى، انقلابى، اجتماعى، اخلاقى، فردى و جمعى مأمور شده بود و طبعاً پرداختن و توجّه لازم به هر كدام، انسان را از سایر امور غافل مى‏سازد، لذا سعه‏ صدر در رسیدن به همه‏ى این موارد كاملاً ضرورت دارد.(35)
سعه‏ ى صدر، هم براى خود انسان لازم است، هم براى انجام مسئولیّت وكلمه «لى» رمز آن است كه دریافت وحى، نیاز به ظرفیت بزرگ دارد. چنانكه در سوره انشراح در مورد پیامبرصلى الله علیه وآله آمده است: «ألم نَشرَح لك صدرك... اِنّ مع العُسر یُسرا»

[گل مريم]

به هر حال اين آيه يكى ديگر از مظاهر شگفت انگيز قدرت پروردگار را در جهان آفرينش ترسيم مى كند كه چگونه يك حجاب نامرئى ، و حائل ناپيدا در ميان درياى شور و شيرين قرار مى گيرد و اجازه نمى دهد آنها با هم آميخته شوند.

البته امروز ما اين را مى دانيم كه اين حجاب نامرئى همان تفاوت درجه غلظت آب شور و شيرين و به اصطلاح تفاوت وزن مخصوص آنها است كه سبب مى شود تا مدت مديدى به هم نياميزند.

گر چه جمعى از مفسران براى پيدا كردن چنين دو دريائى در روى كره زمين به زحمت افتاده اند كه در كجا درياى آب شيرين در كنار آب شور قرار گرفته و مخلوط نمى شود، ولى اين مشكل نيز براى ما حل شده است ، زيرا مى دانيم تمام رودخانه هاى عظيم آب شيرين كه به درياها مى ريزند در كنار ساحل ، دريائى از آب شيرين تشكيل مى دهند و آبهاى شور را به عقب مى رانند و تا مدت زيادى اين وضع ادامه دارد، و به خاطر تفاوت درجه غلظت آنها از آميخته شدن با يكديگر ابا دارند، و هر يك به ديگرى حجرا مهجورا مى گويد!

جالب اينكه بر اثر جزر و مد آب درياها كه در شبانه روز دو مرتبه بر اثر جاذبه ماه صورت مى گيرد سطح آب دريا به مقدار زيادى بالا و پائين مى رود، اين آبهاى شيرين كه دريائى را تشكيل داده اند در مصب همان رودخانه ها و نقاط اطراف آن در خشكى پيش مى روند و انسانها از زمانهاى قديم از اين موضوع استفاده كرده ، نهرهاى زيادى در اين گونه مناطق دريا كنده اند و زمينهاى فراوانى را زير كشت درختان برده اند كه وسيله آبيارى آنها همين آب شيرين است كه به وسيله جزر و مد بر مناطق وسيع گسترش مى يابد.

[گل مريم]

در ادامه آيات قرآن حساب و سرنوشت نيكان و شايسته‏ كرداران آنان را، گرچه در شمار اندك بودند، از سرنوشت گناهكاران و حق‏ستيزان جدا مى‏ سازد و مى ‏فرمايد:

إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ
مگر بندگان پراخلاص و پاكدل خدا كه تنها ذات پاك و بى‏ همتاى او را عبادت كردند.

با اين بيان آيه شريفه كسانى را كه خالصانه و به دور از شرك و كفر و بازيگرى و ريا، خداى يكتا را عبادت كردند و به او اخلاص ورزيدند، آنان را جدا مى‏ سازد، چرا كه فرجام خوش و رستگارى اين جهان و جهان ديگر از آن يكتاپرستان راستين و عدالت‏ پيشه است.

در هفتمين آيه مورد بحث مى‏ فرمايد:




وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ
و ما براى «الياس» به پاداش دعوت خالصانه و عملكرد شايسته‏ اش در ميان آيندگان نام نيك و بلندآوازه‏ اى بر جاى نهاديم.


به باور پاره‏ اى منظور اين است كه:

و بر او در ميان آيندگان نام نيك و بلندآوازه ‏اى نهاديم و آن اين بود كه گفتيم:

درودى هماره و شايسته بر «ال ياسين»! امّا به باور پاره ‏اى ديگر منظور آيه شريفه اين است كه: و ما براى آن پيامبر بزرگ و پراخلاص خويش در ميان نسل‏هاى آينده نام نيكى بر جاى نهاديم تا مردم از آن الهام گيرند و به او اقتدا كنند.

[گل مريم]

در ادامه آيات قرآن حساب و سرنوشت نيكان و شايسته‏ كرداران آنان را، گرچه در شمار اندك بودند، از سرنوشت گناهكاران و حق‏ستيزان جدا مى‏ سازد و مى ‏فرمايد:

إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ
مگر بندگان پراخلاص و پاكدل خدا كه تنها ذات پاك و بى‏ همتاى او را عبادت كردند.

با اين بيان آيه شريفه كسانى را كه خالصانه و به دور از شرك و كفر و بازيگرى و ريا، خداى يكتا را عبادت كردند و به او اخلاص ورزيدند، آنان را جدا مى‏ سازد، چرا كه فرجام خوش و رستگارى اين جهان و جهان ديگر از آن يكتاپرستان راستين و عدالت‏ پيشه است.

در هفتمين آيه مورد بحث مى‏ فرمايد:

وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ
و ما براى «الياس» به پاداش دعوت خالصانه و عملكرد شايسته‏ اش در ميان آيندگان نام نيك و بلندآوازه‏ اى بر جاى نهاديم.

به باور پاره‏ اى منظور اين است كه:

و بر او در ميان آيندگان نام نيك و بلندآوازه ‏اى نهاديم و آن اين بود كه گفتيم:

درودى هماره و شايسته بر «ال ياسين»! امّا به باور پاره ‏اى ديگر منظور آيه شريفه اين است كه: و ما براى آن پيامبر بزرگ و پراخلاص خويش در ميان نسل‏هاى آينده نام نيكى بر جاى نهاديم تا مردم از آن الهام گيرند و به او اقتدا كنند.

[گل مريم]

وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَّحْجُورًا


او كسى است كه دو دريا را در كنار هم قرار داد، يكى گوارا و شيرين و ديگرى شور و تلخ ، و در ميان آنها برزخى قرار داد، گوئى هر يك از آنها به ديگرى مى گويد: دور باش و نزديك شدن تو به من حرام است ! (و هو الذى مرج البحرين هذا عذب فرات و هذه ملح اجاج و جعل بينهما برزخا و حجرا مهجورا).

مرج از ماده مرج (بر وزن فلج ) به معنى مخلوط كردن و يا ارسال و رها نمودن است و در اينجا به معنى در كنار هم قرار گرفتن آب شيرين و شور است .

عذب به معنى گوارا و پاكيزه و خنك ، و فرات به معنى خوش طعم و خوشگوار است ، ملح به معنى شور، و اجاج به معنى تلخ و گرم است (بنابراين ملح و اجاج نقطه مقابل عذب و فرات است ).
برزخ به معنى حجاب و حائل ميان دو چيز است .

و جمله حجرا مهجورا چنانكه سابقا هم (ذيل آيه 22 همين سوره ) اشاره كرديم جمله اى بوده است كه در ميان عرب به هنگامى كه با كسى روبرو مى شدند و از او وحشت داشتند براى گرفتن امان ، اين جمله را مى گفتند، يعنى ما را معاف و در امان داريد و از ما دور باشيد.

[صبور]

يَهْدي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَ يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ يَهْديهِمْ إِلى‏ صِراطٍ مُسْتَقيمٍ(مائده 16)


هدایت داراى مراتبى است:
یک مرحله، هدایت عمومى براى همه انسان‏هاست، خواه پیروى کنند یا نکنند ونوع دیگر مخصوص کسانى است که هدایت عمومى را پذیرفته باشند. این آیه نوع دوّم را بیان مى‏کند.
سلام، یکى از نام‏هاى خداست، «السّلام المؤمن المهیمن...» <44> و یکى از نام‏هاى بهشت هم «دارالسّلام» <45> است. پس راه‏هاى سلام، یعنى راه خدا و بهشت که رسیدن به آن دو از «سُبل السلام» و صراط مستقیم مى‏گذرد. «سُبل السّلام»، شامل راه‏هاى سلامت فرد و جامعه، خانواده و نسل، فکر، روح و ناموس و... مى‏ شود. مصداق روشن پیروان رضوان خدا در «مَن اتّبع رضوانه»، پویندگان خط «غدیر خم»اند، چون آیه‏ ى «رضیت لکم الاسلام دیناً» بعد از نصب علىّ‏بن ابى‏طالب‏ علیهما السلام به مقام جانشینى پیامبر اکرم‏ صلى الله علیه وآله نازل شد. <46>
1- کسانى قابل هدایتند که در پى تحصیل رضاى حقّ باشند، نه دنبال مقام و مال و هواى نفس و انتقام. «یهدى به اللّه مَن اتّبع رضوانه»

2- انسان، خود زمینه‏ ساز هدایت خویش است. «یهدى به اللّه من اتّبع رضوانه»

3- هدایت به راه‏هاى سلامت و سعادت، در گرو کسب رضاى خداست و هر کس در پى راضى کردن غیر او باشد، در انحراف است. «یهدى به اللّه من اتّبع رضوانه سبل السلام»

4- راه حقّ یکى و راه‏هاى باطل (شرک، کفر، نفاق و تفرقه و...) متعدّد است. (کلمه‏ ى «نور»، مفرد ولى «ظلمات» جمع است. آرى، همه‏ ى نیکى‏ ها و پاکى‏ ها در پرتو نور توحید، یک حالت وحدت و یگانگى به خود مى‏ گیرد، امّا ظلمت همیشه مایه‏ ى تفرقه و پراکندگى صفوف است.)

5 - هدف، یکى است ولى راه‏هاى رسیدن به آن متعدّد است. «سبل السلام»

6- مکتب وحى، سلامت و سعادت فرد و جامعه و روح و جسم را تضمین کرده است. «سبل السلام»

7- بشر در سایه قرآن، به همزیستى و صفا در زندگى مى‏رسد. «سبل السلام»

8- «سبل السلام» به «صراط مستقیم» منتهى مى‏ شود، و همه ‏ى کسانى که با انجام تکالیف گوناگون در شرایط مختلف، در پى کسب رضاى خداوند مى‏ باشند، به صراط مستقیم مى‏ رسند. «یهدى... سبل السّلام... یهدیهم الى صراط مستقیم»

9- براى رسیدن به صراط مستقیم، تنها پیامبر و کتاب کافى نیست، لطف و اراده‏ ى خدا هم لازم است. «باذنه»

10- نه جبر، نه تفویض بلکه امر بین الامرین. انسان انتخاب‏گر است؛ «اتّبع رضوانه» امّا رسیدن به هدف بدون اراده خدا نمى‏ شود. «باذنه»

11- قرآن، داروى شفابخش همه ظلمات است. تاریکى‏ هاى جهل، شرک، تفرقه، توحّش، شبهات، شهوات، خرافات، جنایات واضطراب‏ها را به نور علم، توحید، وحدت، تمدن، یقین، حقّ، صفا وآرامش تبدیل مى‏ کند. «یخرجهم من الظلمات الى النور»

[گل مريم]

قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ‏

هان اى پيامبر! به اينان بگو: اگر راست مى‏ گوييد و چنين مى ‏پنداريد كه اين آيات ساخته و پرداخته مغز و انديشه بشر است و از جانب خدا نيامده است، شما نيز ده سوره، همانند اين سوره ‏هاى قرآن، با همين نظم و آهنگ و زيبايى واژه‏ ها و بلندى مفاهيم و عمق محتوا بياوريد؛ چرا كه قرآن به زبان شما فرود آمده و من نيز در ميان شما بزرگ شده ‏ام؛ و اگر نتوانستيد اين كار را انجام دهيد و همانند آن بياوريد، پس بدانيد كه قرآن از سوى آفريدگارهستى است.

آيه مورد بحث به صراحت و روشنى شرك گرايان را به مبارزه و هماورد مى ‏طلبد، و اين نشانگر آن است كه قرآن شريف از نظر فصاحت و بلاغت، يا زيبايى قالب و محتوا، معجزه است و اگر جز اين باشد، مبارزه‏ طلبى قرآن مفهومى نخواهد داشت؛ و منظور از «همانند آوردن» نيز، نه همانند آوردن ازجنس قرآن است، بلكه منظور همان مبارزه طلبى و هماورد خواهى رايج در ميان شاعران و سرايندگان و سخنوران دنياى عرب، نظير «امرى‏ءُ القيس»، «علقمه»، «جرير» و ديگران بوده است؛ چرا كه همانند آوردن از جنس قرآن، همان حكايت آن است كه در بيان حكايت قرآن، مبارزه ‏طلبى و هماوردخواهى واقع نمى ‏شود.