سوره يوسف / 31

[یا علی ابن الحسین]

بِســمِ اللهِ الرَّحـمنِ الرَّحـیمِ
*فَلَمّا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّکَأً وَ آتَتْ کُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّیناً وَ قالَتِ اخْرُجْ عَلَیْهِنَّ فَلَمّا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ وَ قُلْنَ حاشَ لِلّهِ ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلّا مَلَکٌ کَریمٌيوسف / 31

[گل مريم]

شروع میکنم با نام خدای بخشنده ی مهربان

نگرشى بر واژه ‏ها «شغفها»: محبت او كران تا كران قلبش را فرا گرفته و عشق به پرده و ژرفاى دل او رسيده است.
«عزيز»: نيرومند و پر اقتدار.
«فتى»: به پسر جوان «فتى» و به دختر يا زن جوان «فتاة» گفته مى‏شود.
«مكر»: نقشه و نيرنگ سخت و پيچيده.
«متكأ»: پشتى و تكيه گاه - پاره‏اى نيز آن را به «ترنج» معنا كرده ‏اند.
«اكبرنه»: او را بزرگ و پرشكوه شمردند. پاره‏ اى گفته ‏اند: منظور اين است كه حائض شدند؛ و شعرى نيز بر گفتار خود گواه آورده ‏اند كه «ابوعبيده»، هم اين معنا را انكار كرده و هم شعر را ساختگى دانسته است.
اعتصام»: خويشتن دارى از گناه. و «استعصام» در خواست عصمت از خداست.
«حُبّا»: به نرم دلى و تمايل به چيزى گفته مى‏ شود.

[گل مريم]

آیه 30

تفسير و اينك دامى ديگر بر سر راه يوسف با وجود تأكيد عزيز مصر بر محرمانه ماندن و پايان يافتن آن رويداد، روشن نيست كه چگونه آن ماجراى خصوصى و خانوادگى به گوش زنان اشراف رسيد كه آنان زبان به نكوهش بانوى كاخ گشودند.

در اين مورد قرآن مى‏فرمايد:
وَقالَ نِسْوَةٌ فِى الْمَدينَةِ
و گروهى از زنان آن شهر چنين گفتند:
امْرَاَتُ الْعَزيزِ تُراوِدُ فَتيها عَنْ نَفْسِهِ‏
زن عزيز مصر غلام خويش را به سوى خود فرا خوانده و بر خلاف تمايل او به سراغش مى‏رود.
قَدْ شَغَفَها حُبّاً
و به اندازه‏اى مهر و عشق او در دلش سايه افكنده، كه به ژرفاى قلب او رسيده است.
اِنَّا لَنَراها فى‏ ضَلالٍ مُّبينٍ.
راستى كه ما بانوى كاخ را در اين مورد در گمراهى و انحرافى آشكار مى‏بينيم.
به باور «كلبى» زنانِ مورد اشاره چهار تن بودند كه چنين گفتند؛ و آن چهار نفر عبارت بودند از: زنِ ساقى ويژه كاخ، زن آشپز مخصوص، زن مسؤول زندانها و زن مسؤول تداركات دربار. امّا به باور «مقاتل» زن دربان و مسؤول حراست نيز به همراه آنان بوده است.

[گل مريم]

هنگامى كه بانوى كاخ از گفتار آنان آگاه شد و دريافت كه آنان در انديشه برملا ساختن آن راز و پخش آن ماجرا در ميان مردم هستند، به چاره انديشى برخاست كه قرآن در اين مورد مى‏فرمايد:
فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ اَرْسَلَتْ اِلَيْهِنَ‏
پس هنگامى كه زن عزيز از بدگويى وسرزنش آنان آگاهى يافت كسى را به سوى آنان گسيل داشت.
قرآن بدان دليل سرزنش و نكوهش زنان از بانوى كاخ را مكر و نيرنگ عنوان مى‏دهد كه منظور آنان از آن گفتار نه خيرخواهى و سرزنش به خاطر گناه بود، بلكه آنان در اين انديشه بودند كه آن جوان پرشكوه را كه آن همه از زيبايى و كمال و آراستگى و دلپذيرى‏اش شنيده‏اند، بتوانند از نزديك بنگرند؛ و چون در انديشه ديگرى بودند قرآن از سرزنش و گفتار آنان به مكر و نيرنگ تعبير مى‏كند. پاره‏اى بر آنند كه اين تعبير به خاطر آن است كه آنان نيز دل در گرو عشق يوسف داشتند، امّا بر خلاف زليخا كه آن را آشكار مى‏ساخت، آنان نهان مى‏داشتند.
آرى، او فرستاده‏اى به سوى زنان گسيل داشت و آنان را به ضيافت پرزرق و برقى فرا خواند.
«وهب» مى‏گويد: او غذايى براى چهل نفر فراهم آورد و همين شمار از زنان را به ميهمانى دعوت كرد.
وَاَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَاً
و برايشان پشتى‏ها و بالش‏هايى زربفت آماده ساخت.
به باور پاره‏اى منظور از «متكأ» همان غذايى است كه بر ايشان فراهم كرده بود؛ چرا كه در فرهنگ عرب وقتى بخواهند بگويند با او غذا خورديم و با او بوديم، به طور كنايه به «اتكانا عنده» تعبير مى‏كنند. و به باور پاره‏اى ديگر، غذاى آن محفل پر زرق و برق بهترين غذاى آن روزگاران بود كه به «زماورد» شهرت داشت و از گوشت و تخم مرغ فراهم مى‏آمد.
«عكرمه» مى‏گويد: هر آنچه را به وسيله كارد ببرند و پاره كنند و بخورند، به «متكا» تعبير مى‏كنند. و «سعيد بن جبير» مى‏گويد: همه خوراكيها و آشاميدنيها را به اين عنوان تعبير مى‏نمايند.
وَاتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكّيناً
و براى برگرفتن پوست ميوه وبريدن آنها، به دست هر كدام از آن زنان كاردى جداگانه داد.
وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَ‏
آنگاه به يوسف كه در سالن ديگرى بود، دستور داد كه براى اداره آن ضيافت و پذيرايى از زنان وخوشامد گفتن به آنان و يا نشان دادن جمال و كمال وصف‏ناپذيرش به ميهمانان، در سالنى كه ضيافت برپا بود وارد گردد، و او نيز كه به ظاهر برده‏اى در خانه آن بانوى كاخ‏نشين بود و ناگزير از فرمانبردارى بود، بر آنان وارد گرديد.

[گل مريم]

فَلَمَّا رَاَيْنَهُ اَكْبَرْنَهُ‏
پس هنگامى كه يوسف بر آنان وارد شد و آنان او را ديدند بسيار گرانقدر و پرشكوهش داشتند و از جمال و كمال شگرف و شگفت‏انگيزش كه بسان ماه شب چهارده مى‏درخشيد، دچار حيرت شدند.
وَقَطَّعْنَ اَيْدِيَهُنَ‏
و با كاردهايى كه در دست داشتند، به جاى ميوه دست خود را بريدند.
«مجاهد» در اين مورد آورده است كه: آنان به گونه‏اى محو جمال يوسف شدند كه بريدن دستهاى خود را احساس نكردند، بلكه ناگهان جامه‏هاى پر زرق و برق خود را ديدند كه از خون دستهايشان رنگين شده است.
منظور از بريده شدن دستها، نه جدا شدن آنها مى‏باشد بلكه منظور زخم شدن آنهاست؛ چنانكه وقتى كسى دست خود را زخمى ساخت، مى‏گويد: دستم را بريدم. امّا به باور «قتاده» منظور از بريدن دستها همان مفهوم نخست است و زنان مصر به گونه‏اى دستهاى خود را بريدند كه دستِ پاره‏اى از آنان از پوست آويزان بود.

[گل مريم]

وُقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ‏
در تفسير اين فراز از آيه شريفه دو نظر آمده است:
1 - به باور بيشتر مفسّران آنان يكصدا فرياد بر آوردند كه: اين جوان شايسته‏كردار و گرانقدر، از شدّت پروايى كه از خدا دارد، از آنچه به او نسبت مى‏دهند پاك و بر كنار است؛ و بدين وسيله او را از تهمتى كه زليخا به او زده بود، پاك و پاكيزه اعلان كردند و بر قداست وى گواهى دادند.
2 - امّا به باور پاره‏اى ديگر، منظور آنان اين بود كه او از شباهت به انسانها پاك و از شدت زيبايى و اوج شكوه و درخشندگى، فراتر از بشر و فرزندان انسان است.
به باور ما ديدگاه دوم با آيه شريفه تناسب بيشترى دارد، چرا كه در ادامه آيه مى‏فرمايد:
ما هذا بَشَراً اِنْ هذا اِلاَّ مَلَكٌ كَريمٌ.
آنان گفتند: خدا مقام او را از مقام بشرى دورتر و والاتر ساخته است و ما به خدا پناه مى‏بريم كه بگوييم او بشر و از فرزندان انسان است؛ او نه جمال دل آرايَش به سيماى انسانها مى‏ماند و نه آفرينشش؛ به باور ما او به خاطر اين شكوه و زيبايى و لطافت و ظرافت وصف ناپذيرش فرشته‏اى گرانقدر است نه انسانى والامقام.
از پيامبر گرامى آورده‏اند كه آن حضرت يوسف را در شب معراج در آسمان دوّم ديده بود و او را اين‏گونه وصف مى‏فرمود: «رايت رجلاً صورته صورة القمر ليلة البدر، قلت يا جبرئيل من هذا؟»
قال: هذا اخوك يوسف.(263)
در شب معراج و در آسمان دوّم بزرگمردى را ديدم كه چهره‏اش بسان شب چهارده مى‏درخشيد، از فرشته وحى پرسيدم كه اين مرد كيست؟
او پاسخ داد: اين برادرت يوسف است.
به باور پاره‏اى مفهوم آيه شريفه اين است كه: او از نظر پاكدامنى و قداست جز فرشته‏اى گرانقدر نيست.
«جبايى» در اين مورد مى‏گويد: از آيه شريفه برترى فرشتگان برفرزندان انسان دريافت مى‏گردد؛ چرا كه زنان مصر براى پاك و پاكدامن شمردن يوسف و نمايش برترى وشكوهش، او را فرشته‏اى گرانقدر عنوان دادند و خدا نيز گفتار آنان را مورد انكار قرار نداد. امّا به باور ما اين گفتار نادرست و پوچ است؛ چرا كه قرآن گفتار زنان را در مورد جمال خيره كننده و كمال وصف ناپذير يوسف ترسيم مى‏كند و روشنگرى مى‏نمايد كه آنان با ديدن يوسف، او را از گناه و بدى پاك و پاكدامن خواندند و در قداست و عفت، او را بسان فرشته‏اى گرانقدر يافتند و هرگز منظور آنان برترى و فضيلت از نظر پاداش و مقام نبود، و درست به همين دليل هم خدا گفتار آنان را باز مى‏گويد و مى‏گذرد. دليل اين مطلب اين است كه آنان گفتند: اين جوان شكوهبار، از جنس انسانها نيست و فرشته‏اى گرانقدر است. آيا به‏راستى او فرشته بود و زنان در اين سخن جدّى و راستگو بودند، يا منظورشان همان پاكى و قداست او و زيبايى و كمال او بود؟ به باور ما منظور همان بود كه ما گفتيم، و به همين جهت هم آفريدگار هستى اين گفتار آنان را نيز انكار نفرموده است.

[گل مريم]

در اين هنگام بانوى كاخ رو به ميهمانان بهت زده نمود و با مخاطب ساختن كسانى كه او را در عشق يوسف سرزنش مى‏كردند، گفت:
قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذى‏ لُمْتُنَّنى‏ فيهِ
اين است آن جوان پرشكوه وبرازنده‏اى كه مرا در عشق و دلدادگى به او سرزنش مى‏نموديد. گويى منظور او اين بود كه شما با اينكه تنها يك بار او را ديديد، با همان يك نگاه گذرا خرد از كف داديد و به اين سرنوشت گرفتار شديد، پس چرا در مورد من كه هر بامداد و شامگاه و در همه ساعات زندگى جمال او را مى‏نگرم انصاف روا نمى‏داريد؟ و چگونه مرا درخور سرزنش مى‏دانيد؟ آيا اين از انصاف است؟
و آنگاه سخن را به پاكدامنى و پرواى يوسف كشاند و ضمن گواهى بر پاكى و قداست او، به گناه و نيرنگ خود اعتراف كرد و گفت:
وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ‏
آرى، آرى، من بودم كه برخلاف ميل او با نرمش و دوستى به سراغ او رفتم و او را به سوى خويش دعوت كردم، امّا او خويشتن‏دارى ورزيد و چشم از گناه فرو بست.
به باور پاره‏اى منظور اين است كه، او به خدا پناه برد و از او مقام والاى عصمت و دورى از گناه را در خواست كرد. اين فراز گواهى روشن بر اين نكته است كه از آن حضرت هرگز نه گناهى سرزد و نه آهنگ و تصميم بر گناه.
از پى اين گواهى بر پاكى يوسف و كنار زدن همه پرده‏ها به تهديد و هشدار او پرداخت كه:
وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما امُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرينَ.
و اگر او به آنچه دستورش مى‏دهم گردن نگذارد و خواسته دلم را بر آورده نسازد، هم زندانى شده و هم در زمره خوار شدگان قرار خواهد گرفت.

زندان براى من از گناه و بيداد محبوب‏تر است!
يوسف با شنيدن اصرار و تهديد بانوى كاخ، دست‏ها را به سوى آسمان گشود كه:
رَبِّ السِّجْنُ اَحَبُّ اِلَىَّ مِمَّا يَدْعُونَنى‏ اِلَيْهِ‏
پروردگارا، زندان براى من دوست داشتنى‏تر و محبوب‏تر از كار زشت و ظالمانه‏اى است كه اين زنان مرا به سوى آن مى‏خوانند.
از اين فراز، اين نكته دريافت مى‏گردد كه آن زنان نيز پس از ديدن يوسف، به بانوى كاخ پيوستند و تقاضايى بسان تقاضاى او طرح كردند.
«ابو حمزه ثمالى» از حضرت سجّاد عليه السلام آورده است كه فرمود: هنگامى كه زنان ميهمان از نزد زليخا رفتند، هر كدام جداگانه و به طور سرّى سفيرى به سوى يوسف گسيل داشته و از او تقاضاى ديدار نمودند.
و پاره‏اى نيز آورده‏اند كه زنان مورداشاره به يوسف توصيه كردند كه خواسته بانوى كاخ را جدّى بگيرد و فرمان او را به جان بخرد كه در غير اين صورت به او ستم رواداشته و او ستمديده خواهد بود.
و پاره‏اى ديگر آورده‏اند: پس از آنكه زنان ميهمان، يوسف را ديدند، از زليخا در خواست كردند تا اجازه دهد هركدام از آنان به طور جداگانه در ديدارى خصوصى با يوسف ملاقات كنند و از او بخواهند تا در خواست بانوى كاخ را بپذيرد و فرمان او را گردن نهد. زليخا با پيشنهاد آنان موافقت نمود و هر كدام از آنان با يوسف به تنهايى ديدار كردند، امّا به جاى طرح خواسته بانوى كاخ، خود را به او عرضه نمودند و از يوسف خواستند تا آنان را كامروا سازد، و اينجا بود كه يوسف رو به بارگاه خدا نمود كه پروردگارا، زندان براى من دوست داشتنى تر از تقاضاى اينان است.

[گل مريم]

چگونه؟
منظور يوسف از گزينش زندان بر خواسته زشت و ظالمانه زنان، زندانى شدن است و نه جا و مكان زندان، و با اينكه زندانى شدنِ بى‏گناهى چون او نيز بسان پذيرش خواسته زنان گناه است، چگونه يوسف از خدا زندان را خواست و گفت: پروردگارا زندان براى من از خواسته اين زنان محبوب‏تر است؟

پاسخ؟
در اين مورد چند پاسخ مى‏توان داد:
1 - منظور يوسف از اين بيان نه محبت قلبى است كه من آن را مى‏خواهم، هرگز، بلكه منظور اين است كه زندانى شدن براى من آسان‏تر و تحمّل پذيرتر از تن دادن به خواسته زشت و ظالمانه اين زنان است.
2 - و ممكن است منظور اين باشد كه اگر مرا بر سر دو راهى زندان يا پذيرش خواسته زنان قرار دهند، زندانى شدن از نظر من بهتر و دوست داشتنى تر است و اين را برخواهم گزيد.
3 - و «جبايى» مى‏گويد: منظور يوسف اين بوده است كه براى من محبوب‏تر است كه خود را براى زندان آماده سازم، تا خويشتن را راضى كنم كه به پذيرش خواسته زنان تن سپارم.
وَاِلاَّ تَصْرِفْ عَنّى‏ كَيْدَهُنَّ اَصْبُ اِلَيْهِنَّ وَاَكُنْ مِنَ الْجاهِلينَ.
و اگر تو اى خداى من، به لطف و مهر خويش اين نقشه و نيرنگى را كه بر ضد من پرداخته‏اند از من باز نگردانى و آن را نقش بر آب نكنى، به آنان و گفتارشان خواهم گراييد و آنگاه از زمره نادانان و ناسپاسان شده و در خور نكوهش و سرزنش خواهم گرديد.

در ادامه سخن در اين مورد مى‏فرمايد:
فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ
و پروردگارش دعاى او را به هدف اجابت رساند و خواسته اش را پذيرفت و او را از نيرنگ آنان حفظ كرد.

[گل مريم]

چگونه؟
با اينكه يوسف مى‏دانست كه خدا، او را يارى مى‏رساند و نقشه زشت و ظالمانه زنان را از او دور مى‏سازد و نقش بر آب مى‏نمايد، چگونه دست به سوى آسمان برداشت و بازبانِ دعا خواسته خويش را خواست؟

پاسخ‏
درست است كه خدا از راز دل او آگاه بود و او را يارى مى‏فرمود، امّا گاه مصلحت در آن است كه انسان براى دريافت الطاف خدا دعا كند و با راز و نياز با آن سبب ساز، خواسته‏هاى خويش را بخواهد و بدان نايل آيد.

پرسش ديگر
يوسف چگونه مى‏دانست كه با رسيدن يارى خداى و لطف و مهر او، دستخوش لغزش نخواهد شد و از گناه مصون خواهد ماند و اگر لطف خدا نباشد دست به گناه خواهد يازيد؟

پاسخ‏
پاسخ اين است كه يوسف از آنجايى كه انسان شناسى آگاه بود و غريزه جنسى را در سازمان وجود خويش مى‏نگريست، از سويى مى‏دانست كه اگر مهر و لطف خدا نباشد ممكن است دچار لغزش گردد، و از دگر سو نيز آگاه بود كه خدا پيامبران خود را در پرتو الطاف خود حفظ مى‏كند، و اگر به كسى اين لطف را نداشته باشد، او را به مقام والاى رسالت بر نمى‏گزيند.
«جبايى» در اين مورد مى‏گويد: از آيه شريفه اين نكته دريافت مى‏گردد كه دعا در باره كارى كه انجام آن از سوى خدا قطعى مى‏باشد نيز درست است؛چرا كه يوسف با اينكه مى‏دانست كه مورد لطف خداست و خدا او را از گناه و لغزش مصون مى‏دارد، باز هم دعا كرد و آن را به صورت نيايش از خدا خواست.
امّا به باور ما ممكن است لطف خدادر چنين مواردى در گرو دعاى خالصانه بندگان باشد، و اگر آنان دعا نكنند و از خدا نخواهند، مهر و لطف او بر آنان فرود نيايد؛ و يوسف به همين دليل دعا مى‏كرد؛ چرا كه احتمال مى‏داد كه اگر دعا نكند و از خداى خويش خالصانه نخواهد، ممكن است مورد لطف قرار نگيرد و فرود لطف و يارى خدا در اين مورد ممكن است مشروط به دعا و در گرو آن باشد.
اِنَّهُ هُوَ السَّميعُ الْعَليمُ.
به‏راستى كه خدا دعاى بندگان را مى‏شنود و نسبت به اخلاص در دعا و مصالح و مفاسد آنان درپذيرفته شدن دعاهايشان دانا و آگاه است.

[گل مريم]

حقيقت در مسلخ سياست سرانجام قداست و پاكدامنى يوسف از راههاى گوناگون به روشنى خورشيد آشكار گرديد و گناه و زشتكارى بانوى كاخ و همدستانش بر همه دست اندركاران معلوم شد؛ با اين وصف دست سياست بر آن شد كه آزادمردِ بى‏گناهى را به جرم بى‏گناهى و امانت و پاكى روانه زندان سازد.
قرآن در اين مورد مى‏فرمايد.
ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما رَاَوُا الْاياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتّى‏ حينٍ.
آنگاه پس از آشكار شدن آن نشانه‏ها بر شاه يا بانوى كاخ و همدستانش، كه همه بر پاكى و قداست يوسف گواهى مى‏كرد، باز هم چنان صلاح ديدند كه بايد به منظور به فراموشى سپردن ماجرا تا چندى او را به زندان افكنند.
به باور «قتاده» منظور از نشانه‏هاى بى‏گناهى يوسف، چاك خوردن پيراهن او از پشت سر، بريده شدن دستهاى زنان در ضيافت زليخا، گواهى يكى از خاندان بانوى كاخ بر بى‏گناهى يوسف و امثال اينهاست، امّا به باور پاره‏اى ديگر منظور از آيات و نشانه‏ها، علايمى بود كه اميد زليخا و همدستان او را از تسليم پذيرى يوسف و همكارى او به يأس و نوميدى تبديل مى‏ساخت.
«سدى» در تفسير آيه مورد بحث آورده است كه: پس از فاش شدن اين ما جرا و روشن شدن بى‏گناهى و قداست يوسف، بانوى كاخ به همسرش گفت: اين غلام مرادر ميان مردم رسوا ساخت؛ چرا كه گفت من او را به سوى خود فراخواندم، و من نيز هيچ راهى براى دفاع ندارم، اينك تقاضاى من اين است كه يابايد به من اجازه دهى تا ميان مردم بروم و با بيان عذر خويش از خود دفاع كنم، و يا بايد همان گونه كه مرادر خانه زندانى ساخته‏اى او را نيز به زندان گسيل دارى؛ و آنگاه بود كه عزيز مصر با آگاهى از بى‏گناهى و پاكدامنى يوسف، او را به زندان افكند.
به باور پاره‏اى منظور از زندانى ساختن يوسف اين بود كه در افكار عمومى او را گناهكار و بانوى كاخ را بى‏گناه جلوه دهند؛ چرا كه به طور طبيعى فرد گناهكار را به زندان مى‏فرستند.
اما به باور پاره‏اى زندان در نزديكى زليخا بود و او بدين وسيله مى‏خواست تا يوسف در زندان ويژه دربار كه نزديك او بود منزل كند تا در صورت تمايل او را ببيند.
در مورد مدت زندانى شدن يوسف نيز - كه «حتى حين» - بيانگر آن است، ديدگاه‏ها متفاوت است:
1 - به باور «عكرمه» بر آن شدند كه او را به مدّت هفت سال به زندان افكنند.
2 - امّا به باور «كلبى» پنج سال.
3 - و از ديدگاه «جبايى» تا زمانى كه ماجراى زليخا از سر زبانها بيفتد و به فراموشى سپرده شود.

مجمع البیان